Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) đã bước vào giai đoạn chính thức từ 01/01/2026. Sắt và thép nằm trong sáu nhóm ngành thuộc phạm vi cơ chế. Nghĩa vụ khai báo và nộp chứng chỉ thuộc về nhà nhập khẩu hoặc đại diện hải quan tại EU, nhưng doanh nghiệp sản xuất ngoài EU phải cung cấp dữ liệu phát thải đủ tin cậy để khách hàng hoàn tất hồ sơ.
BVM biên soạn ngày 12/10/2026 từ trang CBAM chính thức của Ủy ban châu Âu, bộ hướng dẫn dành cho cơ sở sản xuất ngoài EU và quy định về xác minh phát thải. Bài tập trung vào việc chuẩn bị dữ liệu của nhà sản xuất, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc hải quan cho một mã hàng cụ thể.
Ai thực hiện nghĩa vụ và ai cung cấp dữ liệu?
Theo Ủy ban châu Âu, nhà nhập khẩu EU hoặc đại diện hải quan gián tiếp nhập trên ngưỡng khối lượng 50 tấn hàng hóa CBAM phải xin tư cách người khai báo CBAM được cấp phép. Họ khai lượng phát thải hàm chứa, mua và nộp số chứng chỉ tương ứng. Giá chứng chỉ năm 2026 được tính theo bình quân theo quý của giá đấu giá hạn ngạch EU ETS. Nguồn: Ủy ban châu Âu.
Với nhà cung cấp thép Việt Nam, phần việc thực tế là xác định sản phẩm có thuộc phạm vi CBAM hay không và tổ chức dữ liệu từ cơ sở sản xuất. Không nên đồng nhất CBAM với thuế xuất khẩu do Việt Nam thu, cũng không nên suy rằng mọi sản phẩm thép đều tự động thuộc phạm vi. Mã CN và chuỗi sản xuất của từng sản phẩm cần được đối chiếu cùng nhà nhập khẩu.
Dữ liệu doanh nghiệp thép cần chuẩn bị
Bộ hướng dẫn của Ủy ban châu Âu dành cho cơ sở ngoài EU nhấn mạnh việc xây dựng kế hoạch giám sát, thu thập dữ liệu đầu vào và xác định phát thải hàm chứa theo phương pháp của giai đoạn chính thức. Khi dùng số liệu thực tế, dữ liệu phát thải khai báo phải được xác minh theo các nguyên tắc của EU. Nguồn: hướng dẫn CBAM; quy định xác minh.
Góc nhìn BVM: một bộ dữ liệu có thể kiểm tra nên kết nối ít nhất bốn lớp thông tin:
- Sản phẩm và mã hàng: tên hàng, mã CN dự kiến, khối lượng và kỳ sản xuất.
- Cơ sở và tuyến công nghệ: nhà máy, công đoạn sản xuất, nguyên liệu hoặc tiền chất liên quan.
- Dữ liệu hoạt động và phát thải: nhiên liệu, điện, sản lượng và hệ số được sử dụng theo phương pháp áp dụng.
- Dấu vết kiểm tra: nguồn dữ liệu, người phụ trách, thời điểm chốt số và hồ sơ hỗ trợ xác minh.
Đây là khung quản trị hồ sơ do BVM đề xuất, không phải biểu mẫu bắt buộc của EU. Cách tính cuối cùng phải theo hướng dẫn hiện hành và phạm vi của lô hàng.
Ba điểm dễ nhầm khi làm hồ sơ
- MTC không thay thế dữ liệu carbon: chứng chỉ vật liệu giúp truy xuất mác thép và mẻ luyện, nhưng không tự chứng minh lượng phát thải hàm chứa theo CBAM.
- Xuất xứ không phải phát thải: quốc gia xuất xứ hoặc nơi “melt and pour” phục vụ các yêu cầu truy xuất khác; CBAM cần dữ liệu phát thải của quá trình sản xuất.
- Số mặc định không phải lựa chọn lâu dài cho mọi trường hợp: Ủy ban đã ban hành tài liệu về phương pháp và giá trị mặc định cho giai đoạn chính thức; doanh nghiệp cần cùng khách hàng xác định khi nào được dùng và khi nào phải cung cấp số liệu thực tế.
Để giảm rủi ro chậm giao hoặc phải bổ sung chứng từ, điều khoản hợp đồng nên xác định rõ bên cung cấp dữ liệu, kỳ báo cáo, phương pháp, thời hạn chuyển hồ sơ và trách nhiệm khi số liệu cần xác minh lại. Danh mục tài liệu cho ngành sắt thép và bộ hướng dẫn cập nhật được Ủy ban tập hợp tại trang ngành CBAM.
BVM khuyến nghị bắt đầu từ từng lô hàng
Doanh nghiệp chưa có hệ thống carbon hoàn chỉnh có thể bắt đầu bằng một đơn hàng: xác nhận mã hàng với nhà nhập khẩu, khoanh đúng cơ sở sản xuất, lập sơ đồ dữ liệu và kiểm tra khả năng truy ngược từ báo cáo đến chứng từ gốc. Sau đó mới chuẩn hóa thành quy trình dùng chung cho các khách hàng EU.
Nguồn chính: Ủy ban châu Âu – giai đoạn CBAM chính thức; tài liệu theo ngành, gồm sắt và thép; bộ hướng dẫn ngày 14/8/2026; Quy định thực thi (EU) 2025/2546 về xác minh. Thông tin kỹ thuật và pháp lý có thể được EU cập nhật; doanh nghiệp nên kiểm tra lại phiên bản hướng dẫn tại thời điểm báo cáo.
